Pandemiari eta honek arte-sektorean duen eraginari buruzko gogoetak

Shock eta tentsio handiko momentuek aldaketa sozial eta psikologiko handiak dakartzate normalean. Coronavirusaren pandemia honek halabeharrezko itxialdian jarri gintuen, zeinak, besteak beste, arteaz eta kulturaz gozatzeko eta horiengana hurbiltzeko dugun modua nahasi zuen. Beharbada, pandemiak eraldatu egingo gaitu -jada egin ez badu behintzat-. Mutazio horiek hainbat arlotan izango dute eragina, hala nola, hezkuntzan, lanean, kontsumoan, medikuntzan eta arlo artistikoan. Artearen sektorean gerta daitezkeen aldaketa eta bira horiei dagokienez, gehienbat esan izan da pandemiaren ondorioz kapitalismoak eta ekoizpenak aldaketa gogorra jasan duela, artearen sisteman ezinbestean eraginez. Hori dela eta, artistak eta erakundeak sormen eta ekoizpen eredu funtzionalago baten eta bizi dugun garaira egokituago egongo den eredu baten inguruan hausnartzen hasi dira.

Dena den, azken hilabeteetako paisaia latza izan da. Bertan behera utzitako kontzertuak, liburu denda itxiak, museo hutsak, antzokiak, auditorioak, dantza eskolak eta bestelako sormen guneak. Zorionez, birusak XXI. mende hasieran harrapatu gintuen, horrek dakartzan alde onekin eta txarrekin. Interneti, gailu elektronikoei eta bestelako aurrerapenei esker, ezer gertatu ez balitz bezala gozatu dugu kulturaz. Are gehiago, gure eguneroko bizitzaren esfera hori aspaldiko partez zukutu dugu. Eguneroko bizitzaren esfera diot, kultura etengabeko presentzia delako gure egunerokotasunean, nahiz eta gehienetan ez dugun kontuan hartzen.

Horregatik, konfinamendua ez litzateke ulertuko -eta denontzako hilgarria izango litzateke- kultura eta arterako sarbiderik gabe. Izan ere, salbamendu-jaka bat bailitz heldu diogu.

Ez dugu ahaztu behar garai zail hauetan arte-sortzaileek euren diru-sarreren gainbeheraren ikuskizunean izan zirela. Eta Internet izeneko sare ukiezin horren bidez berrasmatu behar izan direla. Dantza eskolak edo sareetako kontzertuak dira alarma egoeran ernaldutako alternatibetako batzuk. Itotze-zartadak, historian zehar gutxietsitako sektore batentzako irteera eskasak, baina konfinamenduari esker “premia biziko ondasuna” dela erakutsi du. Funtsezkoa.

Itxialdian musika entzun dugu, pelikulak, serieak eta antzezlanak ikusi ditugu, -egunkariak, aldizkariak, liburuak- irakurri ditugu, museo entzutetsuenetan sartu gara, dena pantaila baten bidez, klik bitartez. Konfinamenduak komuneko paperaren eta alkoholaren kontsumoa areagotu zituen bezala, guretzat, animalia sozialontzat, ezinbestekoa den elikagai baten kontsumoa ere areagotu da; kulturarena. Giharra atera duena eta garai ilun hauetan lagundu diguna. Inoiz ez bezala kontsumitu ditugu eduki kultural eta artistikoak gure sofatik, gailu mugikor batekin eta pantaila batekin. Jainkoaren makina honek, koronabirus bataiatutako partikula azeleragailu honek, kultura eta artea indartsu haztea eragin zuen.

Horregatik, kultura eta artea salbamendu gisa erabiltzen dira, 2020ko martxo urrunean bizitzen hasi ginena bezalako uneetan. Kultura-arloa, bere ertz guztietan, gizarte-kohesiorako elementu bat da, eta krisi-garaian antsietateak sortzen ditu. Koronabirusak fenomeno hori baieztatu du. Ongi mereziak dituzte osasun arloko langileek txaloak balkoietatik. Eta era berean txalotu beharko genituzke amesgaizto hori guztia atseginago egin zuten artistak.

Betebehar morala eta zorra dugu artistekin. Uste eta espero dugu, gizartearen talde honentzako baldintza eta neurri ekonomikoak hobetuko direla egoera honen ondoren. Beren lanbideak ez dira hobbieak; egiten dutena ez da estra ateratzeko zerbait. Aukeratutako bide bat da, letra guztiak dituen ofizio bat, pasio bat. Artea eta artistak aldarrikatu behar ditugu, funtsezko langiletzat hartu. Berriro diogu: birus honek berekin ekarri zigun kulturak eta arteak gure eguneroko gizarte eta bizitzetan duten zentralitatearen kontzientzia.

Bizitzak salbatzeaz arduratu behar gara, baita sormena eta artea zaintzeaz ere. Ez du ezertarako balioko kulturak BPGan duen garrantzi ekonomikoa berresteak, artistek maila baztertu batean jarraitzen badute, kanpaina politikoetan mezu asko sektore horri zuzentzen bazaizkio, baina gero mezu horiek ukondoarekin ezabatzen badira. Artearen gordeleku horretara hurbiltzeko moduak erraz imajina daitezke. Adibidez, Google tasari buruz eztabaidatzen ari dira, zergatik ez ikus-entzunezko plataforma batzuei zerga bat ezarri eta zerga horren ehuneko bat zuzenean erakunde artistikoei eta artistei zuzendu? Nahi bada, egin daiteke.

Txanponak eta ilargia bezala, denak dauka bigarren aurpegia. “Kultura koronabirusaren krisian” deritzon salbamendu-jaka honen bigarren aurpegia saturazioa eta hiperaktibitatea da: ordu bakoitzeko emisio eta produtu kulturalen saturazio handia bizi izan dugu. Kontra ere jar litekeen eskaintzaren, kontsumoaren eta gomendioen gaindosi bat. Byung-Chul Han filosofo hegokorearrak (2020, 108. orr.) ohartarazi duenez, gure kultura garaikideari datxekio “gehiegizko positibotasuna, gehiegizko errendimendua, gehiegizko ekoizpena eta gehiegizko komunikazioa”. Hala ere, hori espero zitekeen, birusaren hondamendiak sare sozialak hornitzea eta “produktuak eta betebeharrak” ugaritzea eragin zuen. Era berean, Rafael Spregelburdek (2020) adierazi zuen bezala, ekoizpen artistikoen hiperkontsumo horrek kulturaren nolabaiteko hutsaltzea eragin dezake, sarbide irmoen edo demokratizazio “pantonalaren” hilabete hauetako masifikazio eta zurrunbiloak bultzatuta.

Hala ere, horrek ez gaitu goibeldu behar, ezta gure kontsumoak ere inposaketa-, monopolio- eta harraparitza-ukituekin araututa datozela alboratu. Askotan intuizioa, kudeaketa eta aukeraketa pertsonala alde batera utziz. David Harveyren hitzetan (2020, 95. or.), “Iradokitako urruntze-arauek aldaketa kulturalak ekar ditzakete, larrialdiak behar adina denbora irauten badu. Onura izango duen kontsumismo modu bakarra, ia ziur, nik Netflix-ekonomia deitzen dudana izango da, betekada-ikusleei zerbitzua ematen diena, nolanahi ere”. Horrela, egileak salatzen duena Hollywod edo iparramerikar estiloko ikus-entzunezko gain-kontsumoa da. Mainstream kontsumo arinaren gosea asetzeko egokiena bilakatu dena.

Webgunea kulturarako sarbide gisa pandemiaren aurretik ere egon arren, antolakundeek beren agendak formatu horretara moldatu behar izan dituztela ikusi dugu itxialdian. Denbora libre gehiago izan dugunez, eskaintza horiek irentsi ditugu eta gehienak doakoak izan dira. Orain sakondu dena, nahi izanez gero, aurrekaririk gabeko kontsumo mota horren areagotzea eta masifikatzea izan da, eta, horrela, kultura eskuratzeko modua aldatzen da. Bestalde, zein eragin izango du guzti horrek hartzailearengan? Kalera irtengo al da berriro artearekin topo egitera, instalazioak ikustera, galeriak zeharkatzera? Edo egongo al da aldaketarik egoera berri honen ondorioz? Orain, bidaiatzearen, dirua xahutzearen eta mugitzearen ordez, museo eta galerietan murgil gaitezke. Gaur egun, obren zooma egin daiteke, egin nahi den ibilbidea aukeratu, gida birtualak entzun, etab.

Distantziak perspektiba ematen duela, kritika errazten duela eta argumentuak ekartzen dituela esan ohi da. Agian goizegi da artearen sektorean gertatzen ari diren bira eta mutazio hauek sakon aztertzeko. Nolanahi ere, artea aldaketa-zantzuak ematen ari dela esan daiteke, bai erakunde eta iruditeria sozialetan, bai praxi artistikoan ere. Garbi atera genezakeena da kulturaren eta artearen bideak ibiltzeko bideak direla, ziurgabetasunak dituztela eta eraldaketak eta sormena babesten dituztela.

Artistaren bakardadetik gerra tonura eta tximeleta efektura

Sortzaileak beren denboraren zati handi bat benetako bakardadean bizi duten pertsonak dira. Ikasketa bakartietan, konfinamendura ohituta daudenak. Birusak murgilduta egotera ohituta dauden isiltasuna areagotu die. Konfinamenduak ezarritako isiltasun horrek ohiko isiltasunarekin bat egin du, baina horrek ez du esan nahi zaratarik eta mugimendurik ez dagoenik. Alain Corbinek artisten espazio intimo hori “isiltasunaren hitzak” bezala aipatzen du. Eta hori da pandemia honek mahai gainean jarri digun beste alderdi bat.

Interesgarria da antzematea artista eta ekoizpen olde horrek aldaketa bat eragin dezakeela kulturaren zirkulazioan. Hau da, ikusleek ezin izan zuten artista ikustera joan, artista izan zen teknologiaren laguntzaz ikusle bila joan zena. Paradoxikoa da pandemiak, ikuskizunen eta ikusleen kopurua murriztu beharrean, erreproduzitu eta suspertu dituela. Hala, bizi dugun osasun eta gizarte krisiak eta sorkuntzak eskaintzeko eta haiengana iristeko aukera eman zigun, baita errepresentazio-, bitartekaritza- eta interpelazio-gune nagusi horiek berrasmatzekoa ere. Laburbilduz, paradoxa bat da artisten isiltasun eta konfinamendu bikoitz horri jarraitzaileen eta publikoaren gehikuntza potentziala ekarri izana.

Bestalde, lehenengo momentuetako kudeaketaren gerra-erako tono diskurtsiboari buruz asko hitz egin da. Gerran geundela esaten zitzaigun, aurrean arerio ikusezin bat genuela, Guardia Zibilaren eta Armadako buruzagi gorenak batzarretan zehar desfilatzen zebiltzan. Testuinguru horretan, eta pandemia gerra balitz bezala ulertuko bagenu, gomendagarria litzateke kulturaren munduak armak kargatuko balitu eta gudan zerrendaratuko balitz, bonbardaketan izenik eman gabe. Kulturaren eta artearen munduak gerran egon behar du, orain borroka egin eta lehen galduak izan ziren beligerantziak agerian utzi. Unea aprobetxatuz eta justizia eskatzen jarraituz.

Pandemiaren eta atzerapenaren lehen une hauek kultur ekosistemaren hauskortasuna zabalduko duten arren, espero izatekoa da luzarora krisiak artearen rola berrestea. Besteekin lotzeko, gure oraina zalantzan jartzeko eta beste etorkizun posible batzuk irudikatzeko pribilegiozko espazio gisa.

Aipatu bezala, birusak ekarri duen beste paradoxa bat artistek beren diru-sarrerak gogorki erortzen ikusi dituzten aldi berean, beren lanak doan laga dituztela eta beren produktuak inoiz ez bezala ikusarazi direla. Agian inoiz imajinatuko ez zuten bezala zirkulatuz. Izan ere, zirkulazio eta eskaintza hau kapitalizatzeko aukera ez izatearekin, itzulera ekonomikorik gabeko partekatze eta banatzearen bidegurutzean agertu dira artista asko. Hemen artearen inguruko beste eztabaida batekin egiten dugu topo. Doakoak izan beharko lukete arterako sarbide guztiak? Non dago ataria? Nola lortu artea guztiengana iristea, demokratizatzea eta arrazoi ekonomikoengatik debekatua ez egotea? Zer eginkizun bete behar du Estatuak artistekin? Zein eginkizun dauka artistak ikusleekin? Erantzunik gabeko galderak dira. Hala ere, kultura- eta arte-eremuak zentzua eta komunitatea eraikitzeko gunea izan behar duela esatera animatzen gara. Hori horrela, arteak sortzen duen balioari eta bere funtzio publikoari buruz geure buruari modu introspektibo eta iraunkorrean galdetzeak merezi du. Hori dela eta, gogoeta artearen mundutik bertatik abiatu behar da, proiektuak “zertarako” eta “norentzat” diren azalduz.

Mendeak dira lehen herriek adierazi zigutela, nolabait, guztion artean lotuta gaudela, naturarekin bat eginik. Modernitatearen urrats irmoarekin, agindu horretatik urrunduz joan gara, eta pixkanaka-pixkanaka bereizi ditugu lurra eta kultura, artea eta hizkuntza, elementu horiek erosotasunaren, kontsumoaren eta trukearen zerbitzura dauden baliabide, ondasun, gauza eta elementu bihurtuz. Martin Heideggerrek honen inguruko zerbait esan zigun bere berritasun-irrikaren kontzeptuekin eta nola izatea ontikoaz jabetzen den, izatearen gauza.

Laburbilduz, zientzia-teknologia gailentzen diren aroan bizi gara, eta ezin diogu uko egin. Zientziak eta teknologiak bizitzen, garatzen eta hobeagoak izaten laguntzen digu. Hori sinesmen eztabaidaezina bihurtu da gizateriaren gehiengo handiarentzat, baina bada beste sinesmen bat, pandemia honen ostean berretsia izan behar duena: besteak gara, besteekin gara, unibertsoan aske dagoena ez da asko. Hemen garatzen ari garen gai hau, krisi honetan kulturak eta arteak duten eginkizunarekin lotuta dago, eta tximeleta efektuaren ideiarekin (1) uztartu daiteke. Efektu horrek planetaren interkonexioa mahai-gaineratzen du eta denok osotasun bat garela dio. Eta besteekin garenez, gauza batzuk aldatzen saiatu beharko genuke koronabirusaren ondoren bizirik irtendakoan. Gainera, garai zientifiko-teknologikoan bizi gara, kapitalismo sutsu batean, eta arteak zerbait eman dezake gure bizitzaren alderdi jasanezin batzuk aldatzeko -desorekak, adibidez-. Arteak irakatsi egiten du eta irakasten dituen gauza horien artean utopietan sinets daitekeela dago. Posible da, eta ez du ezer txarrik haiengan sinesteak. Horrela, artearen ikuskera haietara hurbilduko gara, gizakiaren jatorri funtsezko batera.

Artearekin eta kulturarekin dugun erlazioa nahitaezkoa da, atabikoa, beharrezkoa eta ezinbestekoa da. Elikagaia eta eguzkia bezain beharrezkoak dira pintatzea, musika egitea, irakurtzea eta idaztea. “Ume oro da artista bat. Arazoa da nola jarraitu artista izaten haztean “, esan zuen Picassok. Horrela, artea giza izaeratik banaezina dela planteatzen zigun. Artistek, beren artearekin emozioak eta mundu-ideia bat transmititzeaz gain, komunikazioan laguntzen dute eta bitartekari gisa eratzen dira, hainbat gairi buruz gogoeta eginarazten digute, hala nola gizarte-arazoei, identitateei eta heriotzari buruz. Horregatik, gizartea eralda dezakeen hezkuntza-tresna bat da. Artearen sendatzeko gaitasuna ere frogatua izan da. Artean oinarritutako terapia anitzek bakea, itxaropena eta zoriontasuna ere ekar dezakete. Musikoterapia eta zinema horren adibide argia dira.

Lekuz kanpoko egoera honek zerbait utzi badigu, artearen balioa esperientzia askatzaile gisa errekuperatzea izan da. Merkatu-balio hutsetik libre utziz eta giza-askatasunera, sentsibilitatera eta behaketa introspektibo zein mundu posibleen behaketaren eremura itzularaziz.

Ezinezkoa da, igarotzen ari garen honen ostean, artearen mundua eta gure gizartea zenbat aldatuko den aurreikustea. Gertatu ohi dena, eta historiak horrela ohartazi digu, krisi ekonomikoen ondoren, kulturaren mundua izaten da kaltetuen irtetzen den sektorea. Zalantzarik gabe, sektore hau kolokan egongo da datorren denboraldi honetan, eta adi egon beharko dugu.

Zer gertatzen da begiak ireki eta ixterakoan ekitaldi, ikuskizun eta erakusketak bertan behera utzi dieten artistekin? Horri edo besteari oihu eta salaketa egin dakioke, baina gizarte baten balioetako bat bere arazoei irtenbide koherenteak ematen jakitea da, bere mailarik ahulenak zaintzen jakitea, berriro ere guztiok baikara funtsezkoak.

Sare artistikoa osatzen duten maila horien artean, artistak eurak eta artistei babesa ematen dieten instituzioak izaten dira kaltetuenak. Une honetan epaiketak egitea ausarta izan daiteke, baina hobetzeko eta sektorerako egitura-estrategiak iristeko itxaropena dago. Testuinguru horretan, BilbaoArte bezalako espazioak eta erakundeak ezinbestekoak dira.

Hortik harago, arteak beti bizirauten du, eta guk kaleetan eta etxeetan biziko dugu, nahiz eta pandemia batek planeta osoa orain arte ulertzen genuen bezala nahasi. Artea bere zirkulazio- eta kontsumo-dinamiketan transformazioak behar izateaz gain, beti gailenduko da.

(1)  «El aleteo de las alas de una mariposa se puede sentir al otro lado del mundo».

Erreferentziak

– Byung-Chul, H. (2020). “La emergencia viral y el mundo de mañana”, en Sopa de Wuhan: pensamiento contemporáneo en tiempos de pandemia, 97-112 orr. ASPO argitaletxea.

– Harvey, D. (2020). “Política anticapitalista en tiempos de COVID-19”, en Sopa de Wuhan: pensamiento contemporáneo en tiempos de pandemia, 79-96 orr. ASPO argitaletxea.

– Spregelburd, R. (2020). “El año del cochino”, en La Fiebre, 89-118 orr. ASPO argitaletxea.

Lucas Gatica. Psikologian lizentziatua (Cordobako Unibertsitatea, Argentina). Gizarte Esku-hartzearen Psikologiako Masterra (Deustuko Unibertsitatea). Gaur egun Giza Eskubideak: erronka etiko, sozial eta politikoak doktoregoa egiten ari da (Deustuko Unibertsitatea). Bitarteko grafiko eta digitalekin kolaboratzen du. Bere interesak kulturaren mundua, gai soziopolitikoak eta gaurkotasuna dira.

Arteen Funts Nazionala Sortzeko Beka (2017) eta Deustuko Unibertsitateko Latinoamerikarako Giza Baliabideen Unesco Katedraren Beka (2019-2020; 2020-2021) lortu zituen.