Zilar, urre, egur, kobre, landare, harri, parra, ardo edo zetazko bitxiak egiten ditut, besteak beste. Oparitu egiten ditut. “Joie de vivre” oparitzen dut. Orain ez zait erraza egingo hitzekin gauza bera oparitzea. Nire oparietako baten hartzaile posibletzat jotzen dudan norbaitekin nagoenean (batzuetan zenbait hilabetez edo urtez gozamenaz egiten ditut, eta poltsikoetan ere hainbat bitxi eramaten ditut), harribitxia bere esku ahurrean jarri eta bere iritzia eskatzen diot: “Begira zer dudan hemen, esadazu gustatzen zaizun”. Hori egiten dut, besterik gabe, prezioak, salmentak, maileguak, epeak aipatu gabe, eta are gutxiago handik minutu gutxira bitxi hori opari bat izan daitekeela aipatu gabe. Ustekabeko opari bat, gehien balio duten opari horietako bat izan daitekeela aipatu gabe.

Hala egiten dut, zioen, bere esku ahurrean nire bitxietako bat pausatuz, eta gustatzen zaion ala ez entzun baino lehen, -egia esan, ez zait ia batere axola hitzez esaten didana, nahiz eta entzuten dudan -, zeren hitz egiteko ahoa ireki baino lehen, ezer esan baino lehen, nik aurpegian irakurri baitiot bat-bateko poztasun pittin bat sortu ote dion. Arretaz erreparatzen diot begitxoa pozten zaion, eta, hala bada, nire bitxiak pare bat edo hiru “joie de vivre” gramo ekoiztu dituela ondorioztatzen dut, eta nik, pozik, eskuzabaltasunez ordaindu didatela sentitzen dut. Eta opariaren zeremoniari ekiten diot: “zuretzat”. “Leismoa” eta “laismoa”rekin kezkatzen hasi naiz.

– Gramatika arazoetan desbideratu baino lehen, ez al diguzu kontatuko zer gertatzen den “har ezazu!” horren ondoren?
– Jabetza pribatuak produktu artistikoekiko duen legitimitateaz, bortxaezintasunaz eta ahalguztiduntasunaz hitz egin beharko genuke. Hau da, erosleak lana eskuratzen duen unetik bertatik nahi duena egin dezake: ezkutatu, erakutsi, jantzi, dohaintzan eman, banku bateko soto bateko bunkerrean ezkutatu, burtsa-merkatuan prezioa igo arte itxaron 20 edo 30 urte igaro ondoren salgai jartzeko. Bitartean, gainontzeko gizakien ikusmenetik edo entzumenetik ostu, suntsitzera heltzeraino… Jabetza pribatua sakratua da gaur egun.
– Besteen ikusmenari edo entzumenari artelan bat ostea ez al da lapurtzearen sinonimo?
– Bai, jakina, jabetza pribatua ahalguztiduna da, sakratua. Badakizu, “kapitalen zirkulazio aske” ospetsua bezala. Artelanak jabetzan eskuratzeari buruz gehiago jakiteko, baliagarria izango litzaiguke zuk ere Xabier Amurizaren liburua irakurtzea: “Oromenderrieta”, 221. orrialdetik has zintezke. 1983an euskaraz idatzitako lana da, eta bi arrazoirengatik etorriko litzaizuke ondo: zer kontatzen duenagatik eta nola kontatzen duenagatik. Eta, gainera, zure euskara asko hobetuko zenukeelako.
– Egingo dut.
– Horregatik ez dut bitxirik saltzen, denak oparitzen ditut. Izan ere, uste dut poz eta esker on handiz jantziko direla, baita oparia gozamenerako bada ere, nik neuk ere ez baitakit zenbat kilate dituen edo zenbat balio duen.
– Pozaren truke saldu?
– Hala esan liteke, bai, baina uste dut saldu hitza ezabatu beharko litzatekeela.
– Ziur azaude zure lagunek horrela ulertzen dutela?
– Nire apustua da. Nik ez dut uste artea lau hormen artean giltzapetu/ezkutatu behar denik: ez museo-mausoleoenak, ez aberats ahaltsuen etxeenak, ez dukeen edo markesen jauregienak; -gustatzen zaizkidan jauregi bakarrak, badakizu -, euri-egitateak dira. Uste dut arteak kalera irten behar duela, kaletik paseatu, kalean erakutsi eta bertan geratu behar duela behin betiko, Laurak egiten duen bezala. Auzoko okinak bere graziarekin, irribarreekin, paseekin, pausoekin, keinuekin, ahotsekin, isiluneekin, berriketarekin, errekonbentzioekin, mehatxuekin, aitorpenekin, orrazkera teatralekin, ibilkera zuhur edo neurrigabeekin, eta egunero, baita asteburuetan, goiz jaikitzearekin. Bide batez, pandemia honetan, Laurak eguneroko ogia egin digu labearen oinean, hor bertan, 0 km-an, goizero irekitako ate atzean. Bere lana ez da aitortua izango Asturiasko Printzesa sari autoburrunbatsuarekin, ezta arratsaldeko 8etan leihoetatik egindako txaloek dohatsu aitortu ere.
– Zer da sari autoburrunbatsu bat?
– Prestigioa behar duen norbaitek, saritutako pertsonen meritua bere buruari emateko erabiltzen duena.
– Mmm!
– Baina mundu guztiarentzat doakoa eta atsegina izango zen arteaz ari ginen. Hala egiten zuten Grezia zaharrean. Eskultoreek kalean jartzen zituzten beren lanak, eta han egongo ziren haizeak, euriak eta denboraren joanak gozoki kontsumitu arte, ‘doucement’, bai, ‘doucement’ esan dut, -ikonoklasta zorrotz, basati, odolbero batek batek lehenago txikitzen ezpaditu.
– Artearen plazera eta gozamena zuk diozun bezala izango balira, autoentzako biribilguneen ordez, plazak, agorak, elkartzeko, eztabaidatzeko, erakusteko, erakusteko eta artisten sorkuntzak entzuteko lekuak eraiki beharko lirateke.
– Bai. Kaleen sormena arkitektoentzat, hirigileentzat, artistentzat eta, batez ere, oinezko herritarrentzat berdina izango litzateke. Kaleak zainduta eta mimatuta egongo lirateke, orain gure areto nagusitik etxeko sukaldera doan korridorerik oneneko hormak zaintzen eta mimatzen ditugun bezala. Hiritarrek, hau da, hirian bizi diren izakiek, beren hirien diseinuan parte hartzeko ohitura izango lukete; adibidez, etxeetako fatxaden kolorea erabaki lezakete, baina ez beren etxeetako fatxaden kolorea, baizik eta aurrez aurre dituzten fatxadena, goizero eta ordu oro leihoak irekitzean ikusten dituztenena. Barruan bizi diren jabeek ez dituzte ia inoiz ikusten fatxadak. Ideia hori jaso zuen Juan Ramón Jiménez Moguerren poetak kontakizun-liburu batean. Ze pena! Orain ez dut izenburua gogoratzen. Hala balitz, gu beste espaloiko bizilagunen ispiluak izango ginateke, eta haiek, berriz, gureak.
– Baldintzarik gabeko oinarrizko errenta (OEU), ordaindutako beste lan batzuk eta/edo auzotarren eskuzabaltasuna eta esker ona. Artearen finantzaketa eta hedapen soziala funtsezko kontua da: artistak, bere lana egiteaz gain, bere lanak zertarako balio duen jakin behar du, gizateria aberasteko balio duen edo boteretsuei pilula urreztatzeko balio duen. Artista ez da inoren morroia, ez da zera adierazten duen norbait: “nik nire lana egin, kobratu eta gainontzekoak “allá cuidaos”! Hori Eichmannena bezalako zerbait izango litzateke: “nik obeditu egiten dut, aginduak betetzen ditut, agintzen didatena egiten dut”, edo, bestera esanda; “ni agindupeko hutsa naiz”.
– Edonola ere, esan diezadakezu nondik atera behar duzun baldintzarik gabeko oinarrizko errentarako dirua: RBI.
– Noski. Errentei, ondareari eta jaraunspen edo oinordetzei ezarritako zerga. Ezinbestean irakurri behar duzu Thomas Pikettyren azken liburua: “Capital e ideologia”. Haren arabera, mendebaldeko herrialdeen historian hamarkada batzuetan errentaren gaineko zergak eta ondorengotzek % 80ko eta % 90eko ehunekoetara heltzen ziren. Eta, hala ere, aberatsak arian-arian aberasten ari ziren. 1950-1980 bitartean, “Ongizatearen gizartea” zeritzonaren urrezko hamarkadak izan ziren, langile batek etxea, kultura, osasuna, doako hezkuntza eta seme-alabak unibertsitatera bidal zitzakeenean, oraindik zorioneko masterren pribilegioa asmatu ez zutenean.
Baina Reagan eta Thatcher iritsi zitzaizkigun, eta ez genuen aurreikusi. Kasu askotan, errentek ez dute % 3 ere ordaintzen. Adibide bat jarriko dizut: Warren Buffet estatubatuar aberatsak bere idazkariak baino zerga gutxiago kotizatzen ditu. Berak ere hala adierazi du. Bere errentaren 0,003 bakarrik ematen du, eta nire auzoko okinak, berriz, % 17 baino gehiago. Baina zerbait entzungo zenuen zerga-ihesari buruz, salbuespenak, paradisu fiskalak, testaferroak, dumping fiskala, diru beltza, kleptokraziak, plutokraziak, ez dakit nongo ozeanoko uharteak, maletinak, maletategiak, kofreak, motxilak, Suitza, Irlanda, Holanda…
Oso argigarria izango litzaizuke zuk Pikettyren obra hori irakurtzea, oso, oso argigarria, -tematzen naizela ikusten duzu-. 588. orrialdeko paragrafo bat kopiatu dizut:

“(…) Bestalde, ez genuke 1950-1980 aldiko berdintasunezko izaera gehiegi balioetsi behar. Frantziako (Europa mendebaldeko joeren adierazgarria) eta Estatu Batuetako kasuak aztertuz gero, ikus daiteke biztanleriaren ehuneko 50 pobreenari dagokion errenta nazionalaren proportzioa, denboraldi osoan zehar, nabarmen txikiagoa izan zela ehuneko 10 aberatsenari esleitutako proportzioa baino (ikus 11.2 grafikoa). XX. mendearen hasieran, ehuneko 10 aberatsenak errenta osoaren ehuneko 50 eta 55 artean jasotzen zuen, ehuneko 50 pobreenak lau aldiz gutxiago jasotzen zuelarik (errenta osoaren ehuneko 13 inguru). Lehen taldea, definizioz, bigarrena baino bost aldiz txikiagoa da, hau da, % 10eko batez besteko errenta % 50eko batez besteko errenta pobreena baino 20 aldiz handiagoa da. 2010eko hamarkadan, erlazio hori bera ia 1etik 8ra bitartekoa zen: 2015eko batez besteko ehuneko 10 aberatsenaren errenta 113.000 euro ingurukoa zen heldu bakoitzeko, eta % 50 pobreenaren kasuan, berriz, 15.000 eurokoa. Hau da, gizarte sozialdemokrata, Belle Époque-ren jabe zen gizartea edo munduko beste gizarte-eredu batzuk baino desparekotasun txikiagokoa izan arren, hierarkizazio handiko gizartea zen ekonomiari eta diruari dagokienez. Estatu Batuei dagokienez, proportzioa 1-20 euro ingurukoa da: 250.000 euro inguru batez beste dezil gorenarentzat, eta 13.000 euro eskas erdi pobreenarentzat “.

Aurreko paragrafoa kopiatu berri dizudanean, eskuinean, ordenagailuko pantailan, albiste baten titularrak honela dio:

“ELA: «Aldundiak enpresentzako ‘low cost’ lurraldea bihurtu nahi du Bizkaia»
JOKIN SAGARZAZU

Batzar Nagusiek sozietateen zerga jaistea erabaki dute: 2019ko irabaziengatik %60 gutxiago ordainduko dute enpresek. Sindikatuak aldundiko kideen «hipokrisia» salatu du

Batzar Nagusiek sozietateen zerga jaistea erabaki dute: 2019ko irabaziengatik %60 gutxiago ordainduko dute enpresek. Sindikatuak aldundiko kideen «hipokrisia» salatu du
– Bada, bai, aurrekoarekin oso lotuta dago, baina azaldu iezadazu beste zerbait: baldintzarik gabeko oinarrizko errenta hori (OEU) artistentzat bakarrik izango litzateke?
– Ez, mundu guztiarentzat. Ez, artistak ez dira izaki jainkotiarrak. Ez, nik ez dut sinesten aita santuen ‘hutsezintasunean’, (ez eta ‘mamen’ hutsezintasunean ere), ez dut sinesten monarken odol urdinean, ezta artisten jainkotasunean ere. OEU-arekin, artistek beren lanak sortu, eman, mailegatu eta oparitu ahal izango dituzte, merkatuaren sorgin-gurpilean erori gabe. OEU-arekin artistek, eta ez artistek bakarrik: mundu guztiak, -baita zuk eta biok ere-, denok izango genuke benetako askatasuna, askatasun sortzailea. Askatasuna hitza ez litzateke ‘nunca mais’ izango hitz hutsala. Einsteinek zioen, berak, ondo bizitzeko, “mahai bat eta biolin bat” besterik ez zituela behar.
– Uste duzu OEU-k agerian utziko lukeela pertsona guztien potentzial artistikoa?
– Bai, zalantzarik gabe.
– Musikariak, dantzariak…, musikari eta dantzari izateaz gain, adibide bat jartzearren, arotzak edo erizainak izan litezkeela uste duzu?
– Galdera bera egin dezakezu terminoen ordena aldatuz?
– Uste duzu arotzak eta/edo erizainak musikariak eta/edo dantzariak izan daitezkeela?
– Bai, noski. Horrela zera esan genezake; jode, zein ondo jotzen duen edo zein ondo dantzatzen duen Josek, Juan karrogilearen (1) eta Maria erizainaren semak!.
– Jose…! Zein Josetaz ari zara?
– Carpi, seguru ezagutzen duzula, askotan hitz egin duzu berarekin, Juan karrogilearen semea da, bigarrenean bizi zena.
– Orain ulertu dut. Bitxia eta zirraragarria izango litzateke, bai.
– Agian zuk ere konturatuko zinateke musikaren dohaina duzula, musika irakurtzen eta interpretatzen jakingo zenuke, agian Bachen edo Charlie Parkerren konposizioren bat inprobisatzera iritsiko zinateke… Dantza askoz ere gehiago gustatuko litzaizuke agian, eta agian dantzaren dohaina sentituko zenuke orkatiletan. Hor zaude! Musikaren erritmora mugitzen derbitxe baten antzera! Agian dantza-urrats berriren bat edo beste aurkituko zenuke deskuidoan.
– Egunean askoz ordu gutxiago lan egin beharko lirateke denbora libre gehiago izateko eta zuk diozun dohain horiek aurkitu eta landu ahal izateko. Gaur egun, ezkutatuta, ahaztuta, galduta… daude. Baina, eta nahiago badut orain nagoen bezala geratu, arriskatu gabe?
– Ez zenuke inoiz ezer jakingo ez musikaz, ez dantzaz, ez arkitekturaz, ez pinturaz, ez soziologiaz, ez literaturaz, ez politikaz, ez historiaz, ez botanikaz, ez filosofiaz, ez falkoneriaz, ez ekonomiaz, eta ezin izango zenuke ez musikaz ez dantzaz gozatu, ez libururik irakurri, ez auzokoekin edo lagunekin solasean aritu (solasa = hitz egin eta entzutea). Beste eremu askotan ere ez zenuke gozatuko eta ez zenuke ezagutuko Jose, karrogilearen biloba. Benetako “ni-ni-ni-ni” bat izango zinateke. “Sofatutako” izaki bat, telebistari praka eta betaurrekodun sofan hondoratuako patata-zaku bat bezala begira. Zure futbol-taldeak irabazi edo galdu; puzker-hartzaile-asteburuetako-setatsu ale azpigaratu bat. Sistemaren “ko-la-bo-ra-tzai-le” bat, Bere buruaz aspertutako gaixo bat, hau da. Hau da, ergelkeriaren gaindia.

1 “karrogile” hitzak orgagilea esan nahi du, Arantxa Urretabizkaiaren liburuan jaso dut: “Zuri-beltzeko argazkiak”, Pamielak argitaratua (2014)

Bibliografia:

  • Thomas Piketty: “Capital e ideología” Editorial Planeta 2019
  • Xabier Amuriza: “Oromenderrieta” Elkar 1984
  • Daniel Häni, Philip Kovce: Was würdest du arbeiten, wenn für dein Einkommen gesorgt wäre? Manifest zum Grundeinkommen. Ecowin Verlag, Salzburg 2017, ISBN 978-3-7110-0120-7
  • Götz Werner, Adrienne Goehler: 1000 € für jeden: Freiheit, Gleichheit, Grundeinkommen, Econ, Berlin 2010, ISBN 978-3-430-20108-7.
  • Arcarons, Jordi; Daniel Raventós y Lluís Torrens (2017): La renta básica: una propuesta racional y justa, Barcelona, Serbal.
  • Raventós, Daniel (2007): Las condiciones materiales de llibertad, Barcelona, El Viejo Topo.

Cecilio Rodrigo. 74 urte eta goizero, txundituta, hasierako botoia sakatzen dut.